HEVRİSTİKLER

Geçen hafta size “yatırımcıların kayıptan kaçınma arzusu” içerisinde olduklarını, bu nedenle hisse senetlerinin fiyatları yükseldiğinde bir an önce ellerinden çıkarmak istediklerini, düştüğünde ise kaybetmeyi kabullenmemek için uzun süre beklediklerini ve bu şekilde bir davranış göstererek, ya elde edilebilecek potansiyel kardan mahrum kaldıklarını ya da fiyatı düşen bir hisse senedini zararına satmamak pahasına uzun süre diğer yatırım fırsatlarını kaçırdıklarından bahsetmiştik. Bu haftaki konumuz ise hevristikler. Şu anda “bu da neyin nesi?” dediğinizi duyar gibiyim. Hevristik, problem çözmede çeşitli problemlere uygulanabilen, ama doğru çözümü her zaman sağlayamayan strateji ya da kestirme yol olarak tanımlanabilir. Bu yazımda sizlere hevristik çeşitlerinden biri olan “temsili hevristik” kavramından bahsedeceğim ve yine yatırım yaparken yaptığımız hatalardan bir tanesini daha öğreneceğiz.

Temsili hevristik, yatırımcıların iyi hisseler kavramı ile iyi şirketleri ilişkilendirmeleri ve bu nedenle toplam getiri potansiyeline bakılmaksızın, bu hisseleri tercih etmesi fikrine dayanmaktadır. Favori olmayan hisseler kötü şirketlerle ilişkilendirilmekte ve çoğu zaman toplam getiri fırsatları ne olursa olsun, yatırım yapılması düşünülmemektedir. Yatırımcılar “iyi bir hisse, iyi şirketin hisseleridir” olasılığını abartma eğiliminde olmaktadır. Temsili hevristik, iyi şirketlerin hisselerinin tercih edilmesine yol açmakta ve sonucunda da bu hisselere yüksek ödemeler yapılmakta ve gerçekte daha büyük toplam getiri potansiyeli olabilen kötü şirketlerin hisselerinden de kaçınılmaktadır. Temsillik önyargısının yatırımcıların piyasa bilgisini doğru bir şekilde hesaba katmaktan alıkoyduğu ve dolayısıyla kayıplara neden olduğu öne sürülmektedir.

İyi bir şirket muhakkak iyi bir yatırım olduğu anlamını taşımamaktadır. Yatırımcılar ise iyi şirketin, iyi yatırımla aynı olduğu yönünde düşünme eğiliminde olurlar. İyi şirketler güçlü kazançlar yaratan, yüksek satış büyüme oranları ile yönetim kalitesine sahip olan firmalardır. İyi yatırımlar ise; diğer hisselere göre daha fazla fiyat artışı gösteren hisselerdir. Dolayısıyla iyi şirketlerin hisseleri her zaman iyi yatırımlar olmayabilir. Geçmişte devamlı kazanç büyümesine sahip şirketlerini iyi hisseler olarak sınıflandırma, geçmişteki yüksek büyüme oranlarını çok az şirketin devam ettirebileceği gerçeğini görmemektir. Bununla birlikte, bu firmaların popülaritesi onların hisse fiyatlarını daha yukarıya götürmesinde itici de olabilmektedir.

Temsili hevristik, insanları sezgisel olarak geçmiş fiyat değişimlerinin devam edeceği beklentisi taşımalarına neden olmaktadır. Profesyonel olarak eğitim almış ve bu türden beklentileri olmaması gerektiğini bilen insanlar bile bu tür yanılgılara düşmektedir. Aynen teknik analizde olduğu gibi. Teknik analiz temelde hisse senetlerinin geçmiş fiyat hareketlerine bakılarak, gelecekteki fiyat hareketlerini tahmin etmeye çalışan bir analiz türüdür. Aslında gerçekten de geçmiş fiyat hareketlerinin geleceği tahmin etme başarısı nedir? Gerçekten çift tepe, çift dip, omuz baş omuz, flama, çanak,.. gibi bir çok farklı formasyon her zaman beklenen fiyat değişimlerinde işe yarıyor mu? Teknik analiz konusuna daha sonraki yazılarımda ayrıca değineceğim. Ama kısaca şunu söyleyebilirim. Geçmiş fiyat değişimleri sadece elimizdeki geçmiş verilerdir. Eğer her hisse senedi her dönem aynı fiyat değişimlerini sergileseydi, teknik analiz bilen herkes zengin olmaz mıydı?

İyi şirketler, daima iyi yatırımlar olduğu anlamını taşımamaktadır. Yatırımcılar hatalı olarak bir şirketin geçmişteki operasyonel performansının temsili olduğuna inanmakta ve nosyonla uyumlu olmayan bilgiyi reddetmektedir. İyi şirketlerin sonsuza kadar iyi performans gösteremeyeceği gibi, kötü şirketlerin de sonsuza kadar kötü performans gösteremeyeceği açıktır.

Temsili hevristike itimat eden yatırımcılar geçmişte kaybeden şirketlerin hisse senetlerine ilişkin aşırı derecede kötümser olmakta ve geçmişte kazananlara ilişkin ise aşırı derecede iyimser olmasına neden olmaktadırlar. Bunun sonucunda da geçmişteki kaybedenler düşük değerlendirilirken, geçmişteki kazananlar ise aşırı değerlendirilmektedir. Bu durumda da kaybedenler piyasanın üzerinde getiri sağlarken; kazananlar ise piyasa ortalamasının altında seyretmektedir.

Önümüzdeki Hafta İMKB

Kafanızın şu günlerde ne kadar karışık olduğunu tahmin edebiliyorum. “Merhaba Derken” başlıklı yazımda yatırımcıların bir çok farklı yorumcunun farklı yorumlarını okuduklarını ve hangisine inanacaklarını bilemediklerinden bahsetmiştim. Aynı senaryoyu son günlerde sıkça yaşıyoruz. Ekonomistler ve piyasa uzmanları 2008 konusunda ikiye ayrılmış durumda: İyimserler ve kötümserler. Yatırımcılar ekonomide yaşanabilecek olumsuz ya da olumlu gelişmelere “aşırı tepki” verme eğilimindedirler. Bu tepki, davranışsal finans literatürüne girmiş ve bilgi donanımı ne kadar fazla olursa olsun her yatırımcının yapabileceği hatalardan biridir.

Görüyorum ki yorumcular da aynı tepkiyi veriyorlar. Üç ay öncesine kadar ekonomiye olumlu bakanlar, şu anda “felaket haberciliği” yapıyorlar. Gelecek yıla ilişkin yorum yapanlar bile var. Ben bu iki grup içerisinde de değilim. Yani ne iyimserim, ne de kötümser. Bence yapılması gereken, orta ve uzun vadede yaşanabilecek gelişmeleri ve riskleri belirlemek ve yaşanan gelişmeleri değerlendirerek pozisyon almak.

Görülüyor ki Amerika’da mortgage kriziyle başlayan ekonomik sorunlar bir kanser virüsüne dönüşmeye başladı. Bu durum etkisini öncelikle bankacılık sektöründe gösterdi, şimdi de tahvil sigortacılarında göstermeye başladı. Peki bu olumsuz etkinin tahvil sigortacılarına yayılmasının ne gibi olumsuz sonuçları olabilir? Bilindiği üzere tahvil sigortacıları, Amerika ve Avrupa’da özel sektör ve belediyelerin çıkarmış oldukları tahvilleri likidite problemi yaşama olasılıklarına karşın, belli bir komisyon karşılığında sigorta ediyorlar. Bu sayede özel sektör ve belediyeler kolay finansman sağlayabiliyorlar. Tahvil sigortacısı şirketlerin ekonominin olumsuz etkisinden derinlemesine etkilenmeleri durumunda reel ekonomide çok olumsuz senaryolarla karşılaşabiliriz. Çünkü bu durum, yatırım fonlarının ellerindeki tahvilleri satmasına, doğal olarak da tahvil faizlerinin yükselmesine neden olur. Faizlerin yükselmesi de reel sektörün yüksek maliyetle borçlanmasına, tahvil ihracının zora girmesine ya da yatırımların azalmasına neden olacaktır. Bu orta vade için önemli bir risk teşkil etmektedir. Tabi bu risklerin yaşanıp yaşanmaması Amerikan hükümetinin ve Fed’in alacağı önlemlere bağlı.

İMKB’ye baktığımızda geçen haftayı son iki gündeki toparlanmaya rağmen %6.49’luk bir kayıpla kapattığını görüyoruz. Önümüzdeki hafta yine yoğun bir haber trafiği yaşanacak. Pazartesi ABD’de yeni ev satışları, Salı günü Bush’un konuşması, Aralık ayı dayanıklı mal siparişleri, Redbook perakende satış endeksi, Japonya’da aralık ayı sanayi üretimi, Çarşamba günü Ocak ayı özel sektör istihdam artışı, GSYİH ve FED’in faiz kararı, Perşembe günü ise işsizlik başvuruları verileri açıklanacak. Fed’in geçen hafta sürpriz faiz indiriminden sonra Çarşamba günü de yarım puanlık bir indirime gideceğine inanılıyor.

Eğer faiz indirimi ve diğer ekonomik veriler beklentiler dahilinde gerçekleşirse, bu hafta daha sakin bir piyasa göreceğimize inanıyorum. Teknik göstergelerin bir çoğu yönünü yukarı çevirse de henüz tam bir uyum gösterdiklerini söylemek zor. Bu tür piyasalarda uyumsuzlukların yaşanmasını piyasa rayına oturana kadar doğal karşılamak gerekiyor. Cuma günü Dow bir ara 12.486 puanı görmesine rağmen, 12.500’ü kırmak için olumlu haberleri beklediğini gösterdi. Bu hafta ekonomiye ilişkin olumlu veriler ve hükümet tarafından piyasaları rahatlatacak açıklamalar gelirse, Dow 12.500 direncini kırabilir. Bu durumda 47.500-48.000 seviyelerini görebiliriz.

Bol kazançlı bir hafta diliyorum..